یادداشت: ۲۸ مرداد ۱۳۹۸ - ۶:۲۲ ب.ظ | کد خبر: ۹۸۰۵۲۸۱۷۷۰۱

به قلم سبحان مومنی دانشجوی اقتصاد دانشگاه گیلان
رویداد ملی شدن صنعت نفت و دستاوردهای اقتصادی دولت مصدق

محمد مصدق در ۲۹ اردیبهشت سال ۱۲۶۱ در تهران به دنیا آمد.وی در اولین انتخابات مجلس در دوره مشروطیت انتخاب شد ولیاعتبارنامه او به دلیل سن او که به ۳۰ سال تمام نرسیده بود، ردشد. مصدق در سال ۱۲۸۷ برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت وپس از خاتمه به سوئیس رفت و مدرک دکترای حقوق خود را دردانشگاه نوشاتل اخذ کرد.

در سال ۱۳۲۰، ایران به اشغال نیروهای شوروی و بریتانیا درآمد و رضاشاه از سلطنت برکنار شد. این اتفاق فرصتی شد برای مصدق تا به تهران بازگردد. وی پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوطرضاشاه در انتخابات دوره چهاردهم مجلس بار دیگر در مقاموکیل اول تهران به نمایندگی مجلس انتخاب شد.

در سال ۱۳۲۸ دکتر مصدق اقدام به پایه‌گذاری جبهه ملی ایرانکرد. گسترش فعالیت‌های سیاسی پس از شهریور ۱۳۲۰ سببگسترش مبارزات مردم و به‌ویژه توجه آنان به وضع قرارداد نفتشده بود. این سازمان در سال ۱۳۲۸ توسط سیاستمدارانی ازقبیل محمد مصدق، حسین فاطمی و کریم سنجابی تأسیس شد وبه پیشنهاد حسین فاطمی، ملی شدن صنعت نفت ایران را مطرحکردند.

با انتخابات مجلس شانزدهم، دکتر مصدق به مجلس راه یافت.پس از ترور رزم‌آرا، نخست‌وزیر وقت، طرح ملی شدن صنایع نفتبه رهبری دکتر مصدق در مجلس تصویب شد. پس از استعفایحسین علاء که بعد از رزم‌آرا نخست‌وزیر شده بود، دکتر مصدق بهنخست‌وزیری رسید و برنامه خود را اصلاح قانون انتخابات واجرای قانون ملی شدن صنعت نفت اعلام کرد. در ۲۹ اسفند۱۳۲۹ ملی شدن صنعت نفت مراحل نهایی تصویب خود را طیکرد و در اردیبهشت ۱۳۳۰، محمد مصدق تشکیل دولت داد وهیئتی را به ریاست مهدی بازرگان برای اجرای ملی شدن نفتراهی شرکت نفت کرد.

در پی شکایت دولت انگلیس از دولت ایران و طرح این شکایت درشورای امنیت سازمان ملل، دکتر مصدق عازم نیویورک شد و بهدفاع از حقوق ایران پرداخت. سپس به دادگاه لاهه رفت و باتوضیحاتی که در مورد قرارداد نفت و شیوه انعقاد و تمدید آن داد،دادگاه بارأی خود مصدق را برنده این جدال اعلام کرد و مصدقدر احقاق حق ملت ایران به پیروزی دست‌یافت.

نباید این رویداد را صرفاً به منافع سیاسی و اجتماعی که برای ایران آن دوران داشت محدود کرد، چراکه اهمیت اقتصادی قابل‌توجهی را دارا بود که در ادامه به کمک جداول آماری موجود موردبررسی قرار می‌دهیم.

کشور آن زمان به دلایل مختلفی ازجمله تحریم نفتی انگلیس،خودداری امریکا از پرداخت کمک مالی، خودداری شوروی ازپرداخت بدهی‌های زمان جنگ، بی‌ثباتی سیاسی و … وضعیت اقتصادی بدی را تجربه می‌کرد.

هر دولتی در چنین وضعیتی معمولاً در مدت‌زمانی کوتاه سقوطمی‌کند؛ اما دولت مصدق با تلاش‌های فراوان به‌خصوص در بخشتجارت خارجی موفق عمل کرد و واردات را بدون کاهش شدید آنتوانست محدود کند. افزایش و رونق صادرات غیرنفتی از دستاوردهای مهم دکتر مصدق بود که اقتصاد ایران را از انحصار نفت خارج کرد؛ مانند صادرات فرش، صادرات گوسفند زنده بهعربستان، تنباکو به شوروی و

درواقع دکتر مصدق با بهره‌گیری از فضای اجتماعیسیاسیمناسب توانست بسیاری از مشکلات مالی و کمبودهای اقتصادیکشور را جبران و برطرف کند.

صورت درآمد و هزینه شرکت نفت انگلیس و ایران ۱۳۲۷

میلیون لیره

درصد از کل

سود خالص (شامل پرداخت‌هایمالیاتی)

۷۹

۱۰۰

مالیات پرداختی به دولت انگلیس

۲۸

۳۵.۵

سرمایه‌گذاری، سودهای تقسیم‌نشده و غیره

۳۴

۴۳.۱

سود سهام و غیره (پرداختی به سهامداران انگلیسی و غیرایرانی)

۷

۸.۷

درآمد پرداختنی به دولت ایران

۱۰

۱۲.۷

بر اساس ترازهای منتشرشده شرکت نفت انگلیس و ایران که مصدق در مقام ریاست کمیسیون مخصوص نفت نقل کرده است.

درآمد و هزینه شرکت نفت انگلیس و ایران
۲۸-۱۳۱۳

میلیون لیره

درصد از کل

درصد از سود خالص

درآمد خالص

۸۹۵

۱۰۰

مالیات پرداختی به دولت انگلیس

۱۷۵

۱۹.۵

سود خالص (درآمد منهای مالیات به دولت انگلیس)

۷۲۰

۸۱.۵

۱۰۰

سرمایه‌گذاری، سود تقسیم‌نشده و غیره

۵۰۰

۵۵.۸

۶۹.۴

سود سهام و غیره (به سهامداران انگلیسی و سایر سهامداران غیر ایرانی)

۱۱۵

۱۲.۸

۱۶

درآمد پرداختنی به دولت ایران

۱۰۵

۱۱.۹

۱۴.۶

بر اساس ارقام ارائه‌شده توسط مصدق در (پیام به مردم ایران)، اطلاعات، ۸شهریور ۱۳۳۰

از نتایج مهمی که از جدول فوق می‌توان گرفت، نخست درآمد پرداختنی به ایران تنها ۱۱٫۹ درصد از کل درآمد خالص شرکت بود. دوم اینکه سهم ایران از سود خالص شرکت (حتی پس از پرداخت مالیات به دولت انگلیس) ۱۴٫۶ درصد بود درحالی‌که براساس امتیاز ۱۲۸۲ دارسی، سهم ایران باید ۱۶ درصد از سود خالص می‌بود. به‌عبارت‌دیگر، منابع متعلق به ایران بود، سرمایه‌گذاری و سایر هزینه‌ها به‌جز هزینه‌های اولیه از فروش منابع ایران تأمین می‌شد، بااین‌وجود ۸۸ درصد درآمد در اختیار انگلیسی‌ها قرار می‌گرفت.

 

 

تراز بازرگانی غیرنفتی ۳۲-۱۳۲۷

سال

صادرات (به‌جز نفت)

واردات

تراز

۱۳۲۷

۱۸۶۷

۵۴۸۰

-۳۶۱۳

۱۳۲۸

۱۷۸۵

۹۳۲۰

-۷۵۳۵

۱۳۲۹

۳۵۶۳

۷۱۰۹

-۳۵۴۶

۱۳۳۰

۴۳۹۱

۷۴۰۵

-۳۰۱۴

۱۳۳۱

۵۸۳۲

۵۲۰۶

+۶۲۶

۱۳۳۲

۸۴۲۶

۵۷۵۶

+۲۶۷۰

وزارت اقتصاد، آمار بازرگانی خارجی ایران، ۱۳۴۵

همان‌طور که در جدول فوق مشاهده می‌کنید، در سال‌های منتهی به ۱۳۳۰ صادرات غیرنفتی ایران تفاوت فاحشی با واردات کشور در آن دوران داشت. به‌طوری‌که تراز بازرگانی غیرنفتی ایران منفی بوده اما با تدابیری که دکتر مصدق اندیشیدند در سال‌های پایانی دولت او شاهد افزایش چشمگیر صادرات غیرنفتی و مثبت شدن تراز بازرگانی غیرنفتی هستیم.

 

همه می‌دانستند که این وضعیت پایدار نیست و اتفاقات همواره تا ابد با موفقیت همراه نیستند. از همین رو مصدق در سال ۱۳۳۲تصمیمی مبنی برافزایش عرضه پول و چاپ اسکناس گرفت، امابرای جلوگیری از احتکار تصمیم خود را علنی نکرد و مخفی نگهداشت. درواقع شکلی از سیاست کینزی را در اتخاذ کرده بود کهبا این سیاست کمبود تقاضا و راکد ماندن منابع اقتصادی تعدیلمی‌شد؛ اما همین اقدام مصدق که اشتباهی تاکتیکی بود، بهانه‌ایشد برای مخالفان تا دولت او را استیضاح کنند؛ و سرانجام در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ طی کودتایی از قبل برنامه‌ریزی‌شده پایان کار مصدق اعلام شد و تا آخر عمر از هرگونه فعالیتی منع شد.

 


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

۱) نظراتی که موجب توهین، هتاکی و افترا نسبت به اشخاص حقیقی و حقوقی است منتشر نخواهد شد.
۲) لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری کنید.